Hơn 7.600 tỷ đồng tạm trữ lúa gạo nhưng... không biết ai hưởng lợi (!?)

Trong 3 tháng đầu năm 2013, các doanh nghiệp (DN) đã hoàn thành kế hoạch thu mua đủ 1 triệu tấn quy gạo tạm trữ. Các ngân hàng thương mại đã giải ngân 7.612 tỷ đồng cho các DN vay mua tạm trữ, đạt 95% kế hoạch, chênh lệch giá thu mua và giá thành sản phẩm lớn, tuy nhiên người nông dân lại không phải là đối tượng hưởng lợi.

Tại buổi họp báo Tạm trữ lúa gạo diễn ra ngày 14/5 nhiều ý kiến được đưa ra bàn luận, xoay quanh việc thực hiện mua tạm trữ giá chênh lệch ai hưởng lợi, có nên duy trì tạm trữ lúa gạo trong khi các DN vẫn chịu thua lỗ …

Theo ông Trương Thanh Phong – Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam, tạm trữ lúa gạo là giải pháp hỗ trợ gián tiếp cho người nông dân nhằm kiềm giữ giá lúa gạo trong thời điểm cao điểm về thu hoạch chứ không phải trọng tâm là hỗ trợ cho nông dân.

Giá thu mua lúa khô loại thường tại kho khu vực Đồng bằng song Cửu Long (ĐBSCL) từ 5.200-5.400 đồng/kg, quy ra lúa khô tại ruộng từ 5.100 đến 5.300 đồng/kg cao hơn giá định hướng thời điểm trước tạm trữ từ 100 đến 200 đồng/kg. Có 116/120 đơn vị và doanh nghiệp tham gia thu mua tạm trữ.

Theo đại diện Bộ Tài chính, giá thành sản xuất bình quân toàn vùng ĐBSCL vụ Đông Xuân 2012-2013 là 3.616 đồng/kg, chênh lệch giữa giá thu mua và giá thành là từ 38 - 46%. Tuy nhiên, phần chênh lệch này không phải hoàn toàn người sản xuất lúa được hưởng và cũng không giống nhau ở các địa phương, bởi tỷ lệ lúa gạo mà doanh nghiệp thu mua trực tiếp của nông dân còn thấp và đặc thù của mỗi địa phương khác nhau.

Trả lời cho thắc mắc mức chênh lệch giữa giá thu mua và giá thành là rất lớn nhưng người hưởng lợi không phải là nông dân, ông Trương Thanh Phong – Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA) cho biết: “Hiện tại chưa thể nói ai là người được hưởng lợi trong việc thực hiện thu mua tạm trữ lúa gạo, việc chênh lệch giá thu mua và giá thành cao là không thể tránh khỏi vì phải thông qua thương lái. Thực ra, hiện chúng ta cũng đang tập trung và tìm cơ chế phù hợp để làm thế nào cho người nông dân được hưởng lợi nhiều nhất và hưởng lợi trực tiếp”.

Tạm trữ lúa gạo, bài toán bỏ ngỏ ai hưởng lợi. Ảnh: IT

Tiếp nối vấn đề tìm giải pháp người nông dân được hưởng lợi nhiều nhất trong mua tạm trữ lúa gạo, ông Phong chỉ ra: “Chính phủ đã đưa ra rất nhiều chính sách hỗ trợ cho người nông dân như, các quyết định, quy định, nhưng trước hết, việc tìm đầu ra cho người nông dân cần phải được chú trọng, làm thế nào để họ sản xuất ra và tiêu thụ được dễ dàng đó là nhu cầu đầu tiên, thứ hai là tiêu thụ được giá mà phù hợp với tình hình chung của thế giới”.

Tuy nhiên, ông Phong cũng thẳng thắn thừa nhận: “Có một giải pháp nhưng lực chúng ta vẫn yếu quá không thể làm được. Hiện chúng ta vẫn chưa có quy chế, hi vọng sắp tới sẽ có giải pháp ổn thỏa để giải đáp được các nhu cầu làm thế nào cho người nông dân yên tâm sản xuất, sản phẩm làm ra dễ tiêu thụ, giá thành có lãi”.

Trong Quý I/2013 thị trường gạo Thế giới nói chung và Châu Á nói riêng khá trầm lắng. Thời điểm cuối tháng 1, đầu tháng 2 tăng nhẹ do các hợp đồng mới được ký kết nhưng do nguồn cung dồi dào, nhu cầu thấp cộng với áp lực xả kho gạo ở Ấn Độ và Thái Lan đang ở mức kỷ lục nên giá chào gạo xuất khẩu tại thị trường Châu Á giảm mạnh từ 20 – 25 USD/tấn.

Giá gạo xuất khẩu quý I/2013 so với cùng kỳ năm ngoái giảm bình quân 44,52 USD/tấn. Hiện nay giá lúa, gạo vẫn tiếp tục giảm, các thương nhân tham gia tạm trữ gặp khó khăn do tiêu thụ chậm và có nguy cơ bị lỗ.

Trong thời điểm nguồn cung dồi dào như hiện nay, giá thành lúa, gạo của nông dân vẫn ở mức khá, họ có lãi, ông Phong chỉ ra: Nguồn cung đang vượt cầu bởi số gạo tồn kho của Ấn Độ và Thái Lan là rất lớn, tuy nhiên, nếu tính giá thành thu mua lúa gạo ở nước ta, chưa có loại nào giá dưới 5.000 đồng/kg đây là bước thành công của chúng ta.

Ngược lại các DN tham gia tạm trữ lúa gạo đã có thời điểm bị thua lỗ, ông Trương Thanh Phong Chủ tịch VFA cho biết: “Mặc dù có chính sách hỗ trợ cho các DN tham gia tạm trữ lúa gạo, nhưng từ năm 2012  đến nay DN luôn luôn gặp khó, bởi mua vào giá cao mà bán ra nhiều khi lại thấp hơn giá khi thu mua vào. Thời điểm tồn kho giá thành chênh lệch có những khi phải chấp nhận lỗ đến 30 USD/tấn, có nơi lỗ đến 35 USD/ tấn, nên chúng ta không thể nói DN được hưởng lợi”.

Nông dân không phải đối tượng hưởng lợi chính, DN thu mua lúa gạo có những thời điểm bị thua lỗ. Thương lái là đối tượng ít gặp rủi ro nhất trong tham gia hoạt động tạm trữ. Tại buổi họp báo, nhiều ý kiến thừa nhận, không thể thiếu vai trò của thương lái trong việc mua bán giữa nông dân và DN.

Ông Đoàn Xuân Hòa, Phó Cục trưởng Cục Chế biến, thương mại, nông lâm thủy sản và nghề muối (Bộ NN&PTNT) thừa nhận: “Hơn 79% nông dân ĐBSCL bán lúa tươi tại ruộng, người nông dân sản xuất ra hàng hóa thì có nhu cầu bán đi, tuy nhiên, tỷ trọng bán thẳng ở các chợ là rất ít. Người nông dân không thể bỏ công tích lũy lúa, đưa về sấy rồi sau một thời gian mới bán cho DN và DN cũng không thể xuống tại ruộng để thu mua lúa chở về nhà máy. Vì vậy, bắt buộc phải thông qua thương lái”.

Đánh giá về kết quả thực hiện mua tạm trữ lúa gạo vụ Đông Xuân 2012 – 2013, Thứ trưởng Bộ NN&PTNT Vũ Văn Tám cho biết tại cuộc họp: Trong thời gian mua tạm trữ, giá lúa, gạo trên thị trường đã tăng lên so với trước, tạo điều kiện giữ được mặt bằng giá xuất khẩu, hạn chế ép giá, phá giá trong bối cảnh thị trường xuất khẩu gạo bị cạnh tranh gay gắt. Tuy nhiên, do giá lúa gạo không chỉ quan hệ cung cầu trong nước mà còn chịu ảnh hưởng của giá xuất khẩu nên quá trình thực hiện mua tạm trữ tác độngđến tăng giá mua lúa, gạo trên thị trường là không lớn.