Thánh Gióng không bay về trời: NXB Giáo dục Việt Nam lên tiếng

Thời gian gần đây, một bài học trong SGK Tiếng Việt và Sách Hướng dẫn học Tiếng Việt lớp 5 có chi tiết liên quan đến nhân vật truyền thuyết Thánh Gióng đang gây xôn xao dư luận và nhận được nhiều ý kiến trái chiều do nội dung khác so câu chuyện cổ tích thường nghe.

Cụ thể trong cuốn sách Hướng dẫn học Tiếng Việt lớp 5 tập 2A theo chương trình mô hình trường học mới VNEN, tại bài 26C “Liên kết câu bằng từ ngữ thay thế” ở phần 1 đưa ra 2 câu hỏi (a và b) là: “Những từ in đậm trong đoạn văn dưới đây dùng để chỉ nhân vật nào? và việc dùng nhiều từ ngữ thay thế cho nhau như vậy có tác dụng gì?

Nghe chuyện Phù Đổng Thiên Vương, tôi thường tưởng tượng đến một trang nam nhi, sức vóc khác người, nhưng tâm hồn còn thô sơ và giản dị như tâm hồn tất cả mọi người thời xưa. Tráng sĩ ấy gặp lúc Quốc gia lâm nguy đã xông pha ra trận, đem sức khỏe mà đánh tan giặc, nhưng bị thương nặng. Tuy thế người trai làng Phù Đổng vẫn còn ăn một bữa cơm rồi nhảy xuống Hồ Tây tắm, xong mới ôm vết thương lên ngựa đi tìm một rừng cây âm u nào, giấu kín nỗi đau của mình mà chết.

Nội dung tương tự như thế này cũng có ở phần "Luyện tập thay thế từ ngữ để liên kết câu” trang 86 sách Tiếng Việt lớp 5 chương trình đại trà hiện hành.

Chiều ngày 17/3, NXB Giáo dục Việt Nam và GS. Nguyễn Minh Thuyết (chủ biên SGK Tiếng Việt 5) đã có những phản hồi trước những băn khoăn của dư luận về truyền thuyết Thánh Gióng.

Theo đó, được biết, bài tập được bài báo nêu nằm trong cuốn Hướng dẫn học Tiếng Việt lớp 5 của Bộ Giáo dục và Đào tạo, được lấy lại từ cuốn Tiếng Việt 5, tập hai (NXB Giáo dục, 2010, tr. 86). 

Đoạn văn trong bài tập trích từ bài viết nổi tiếng của nhà văn Nguyễn Đình Thi – “Sức sống của dân Việt Nam trong ca dao và cổ tích” (Nguyễn Đình Thi toàn tập, tập IV, NXB Văn học, 2009, tr. 148). 

Theo ông Nguyễn Văn Tùng, Phó Giám đốc Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, mục tiêu của bài tập là rèn luyện cho học sinh kĩ năng liên kết các câu trong đoạn, qua đó học hỏi cách sử dụng từ ngữ linh hoạt của nhà văn. 

Đoạn văn được trích thể hiện trí tưởng tượng phong phú và độc đáo của nhà văn. Ngay ở câu mở đoạn, Nguyễn Đình Thi đã nói rõ là ông tưởng tượng ra một kết cục khác của câu chuyện: “Nghe truyện Phù Đổng Thiên Vương, tôi thường tưởng tượng đến một trang nam nhi...”.  Tuy vậy, phần lớn các chi tiết trong đoạn văn đều là chi tiết có trong các truyền thuyết về Thánh Gióng. 

Theo cuốn Hội Gióng ở đền Phù Đổng và đền Sóc, NXB Thế Giới, Hà Nội, 2010 (tr.153-154) thì truyền thuyết dân gian trong vùng và bản thần tích Phù Đổng Thiên Vương hiện lưu trong đền Gióng ở làng Xuân Tảo (làng Cáo), xã Xuân Đỉnh, huyện Nam Từ Liêm, Hà Nội, kể rằng: “Vào ngày đầu tháng tư âm lịch, trên đường đi đánh giặc Ân về, Thánh Gióng đã dừng chân, buộc ngựa vào cây đa đầu làng, ngồi nghỉ trên một phiến đá, sau đó nhảy xuống hồ tắm mát, rồi quay lên tắm lại bằng nước giếng của làng ở chân gò Con Phượng. 

Dân làng bảo nhau mang cơm, cà ra dâng Thánh ăn trưa. Lúc vội vàng phi ngựa lên đỉnh Sóc Sơn để bay về trời, Đức Thánh bỏ quên thanh roi sắt bên phiến đá. Để ghi nhớ công ơn Thánh Gióng, dân làng cùng nhau lập miếu thờ.”
 
“Như vậy, chỉ có khác biệt giữa truyền thuyết với bài viết của nhà văn Nguyễn Đình Thi là theo truyền thuyết Thánh Gióng bay về trời, còn Nguyễn Đình Thi cho là tráng sĩ đã hy sinh trên đất mẹ. 

Đoạn văn của Nguyễn Đình Thi có thể gợi cho học sinh những suy nghĩ vượt ra ngoài khuôn khổ câu chuyện dân gian các em vẫn nghe, từ đó kích thích trí tưởng tượng và tiềm năng sáng tạo của các em - một trong những nội dung nằm trong mục tiêu giáo dục của môn Ngữ văn, kể từ cấp Tiểu học” – Công văn của NXB Giáo dục Việt Nam nêu rõ.

Một thành viên có vai trò trong việc xây dựng sách giáo khoa, nắm rất rõ về việc trích dẫn đoạn trích này cho biết, đoạn trích trong cuốn Tiếng Việt 5 cũng giống hệt như trong cuốn Nguyễn Đình Thi toàn tập, tập 4, NXB Văn học, 2009, và nằm ngay sau đoạn dưới đây:

“Lịch sử thường sẵn những trang đau thương mà hiếm những trang vui vẻ. Bậc anh hùng hay gặp bước gian nguy, kẻ trung nghĩa thường lâm cảnh khốn đốn. Những khi ấy, trí tưởng tượng của dân chúng tìm cách chữa lại sự thực, để khỏi phải công nhận những tình thế đáng ưu uất. 

Ta thử lấy truyện Hai Bà Trưng mà xét. Tuy lịch sử có chép rõ ràng Hai Bà Trưng phải tự vẫn sau khi đã thất trận, nhưng ngay ở làng Đồng Nhân, nơi thờ Hai Bà, vẫn chép rằng Hai Bà đều hóa đi, chứ không phải tử trận. Đối với các nữ tướng của Hai Bà cũng vậy, ta chỉ thấy các vị anh hùng đó hóa lên trời.” (Sách đã dẫn, tr. 147 - 148).

Theo nhà văn Nguyễn Đình Thi, cách nghĩ của truyện dân gian là một biểu hiện của tinh thần lạc quan và sức sống Việt Nam”

Ngoài ra, người này cũng cho biết hiện có rất nhiều dị bản từ nhiều nguồn tài liệu khác nhau, như trong bài Làng Cáo - Xuân Tảo đăng ngày 29/04/2004 trên Báo Hà Nội Mới có đoạn kể:

“Làng Cáo có nhiều di tích lịch sử. Đầu làng, về phía Đông; giáp Quán La có đền Sóc được dựng từ thế kỷ X, thờ Phù Đổng thiên vương. Tục truyền, khi Thánh Gióng đi đánh giặc đã qua đây, nghỉ chân trên gò Con Phuợng, được dân làng dâng cơm với cá Cáo, nên về sau, khi Thánh Gióng về trời, làng lập đền thờ.”