ĐSVN: Tách-nhập liên tục, kinh doanh bao giờ mới hiệu quả?

Tách, nhập rồi nhập, tách…

Rất ít người biết, trong đường sắt có đến 5 hệ riêng biệt: đầu máy, toa xe, cầu đường, thông tin tín hiệu và ga, tàu. Không có một đơn vị đường sắt nào làm từ A-Z một sản phẩm, họ chỉ tham gia một công đoạn nào đó của quá trình vận chuyển. Khi thu được tiền cước, tiền vé thì mới phân chia nội bộ căn cứ vào việc kiểm đếm sản phẩm công đoạn.

Bản thân cán bộ đường sắt cũng chỉ chuyên sâu một lĩnh vực, phải có thâm niên công tác mới điều hành chung được nên người ngoài ngành về làm lãnh đạo, quản lý Tổng công ty là việc bất đắc dĩ. Phức tạp đến nỗi, ĐSVN là đơn vị duy nhất thuộc khối doanh nghiệp TW thay đổi mô hình tổ chức nhiều nhất. Hơn 70 năm thành lập, ngành đường sắt đã có khoảng 20 lần thay đổi tổ chức, tách-nhập.

Nếu tính riêng từ năm 2003, thời điểm Thủ tướng ký quyết định số 34/2003 QĐ-TTg ngày 04/3/2003 thành lập Tổng Công ty ĐSVN trên cơ sở Liên hiệp ĐSVN, tách chức năng kinh doanh và quản lý nhà nước thì ngành đường sắt cũng đã 5 lần thay đổi mô hình tổ chức, đó là chưa kể 9-10 lần thay đổi quy chế quản lý.

Đến nay, ĐSVN nằm trong số ít quốc gia dùng đường đơn, khai thác chung cho vận tải hành khách và hàng hóa. Ban đầu, ngành đường sắt lập 3 công ty trong đó 2 công ty chuyên về vận tải hành khách (VTHK) và 1 công ty chuyên về vận tải hàng hóa (VTHH); các công ty được chia đầu máy, toa xe cho chủ động kinh doanh. Thực hiện vài năm thấy chi phí đầu máy, đặc biệt là chi phí nhiên liệu quá lớn trong giá thành vận tải, ngành đường sắt đã xin phép lập riêng công ty sức kéo chuyên quản đầu máy.

Tiếp tới thấy phân chia 3 công ty kinh doanh vận tải khách-hàng nhưng vẫn không thế tách bạch, do nhu cầu của khách hàng thì công ty VTHH vẫn bán vé tàu khách và ngược lại. Điều này rất khó quản lý, khó kiểm đếm, nên ngành đường sắt lại đề nghị giải thể 3 công ty vận tải để lập 2 công ty vận tải chia theo lãnh thổ được kinh doanh hỗn hợp vận tải hàng hóa, hành khách và giao lại đầu máy cho các công ty quản lý. Vài tháng sau, ĐSVN lại làm tờ trình lên Bộ GTVT đưa đầu máy và chức năng khai thác vận tải (các ga) về Tổng công ty.

Điểm lại các lần thay đổi mô hình tổ chức của ngành đường sắt, ông Bùi Tấn Phương, nguyên Ủy viên BTV, Ủy viên HĐQT Tổng công ty ĐSVN, nguyên Tổng giám đốc Công ty VTHH đường sắt cho biết: “Khi bàn về mô hình kinh doanh người ta phải tính toán 3 vấn đề: cơ cấu tổ chức, nhân sự, quy chế quản lý đi kèm nhưng dường như đường sắt chỉ nhăm nhăm xây dựng dựng vội cơ cấu tổ chức, bố trí nhân sự đứng đầu mà quên nghiên cứu sâu là quy chế quản lý, vận hành có phù hợp, thực hiện được hay không? Nên đường sắt cứ tách-nhập, nhập-tách liên tục, có mô hình chỉ tồn tại vài tháng lại phải thay đổi, cái lạ là mô hình sau lại kinh doanh kém hiệu quản hơn cái trước”.

Đúng là thực trạng đường sắt hiện nay cán bộ các cấp cứ lo ổn định tổ chức đã mệt, nói chi đến kinh doanh.

Đối tác đi không hẹn ngày trở lại

Điều khá ngạc nhiên là Luật Đường sắt 2005 đã tạo hành lang pháp lý cho các thành phần kinh doanh đường sắt, bao gồm cả kinh doanh kết cấu hạ tầng và kinh doanh vận tải. Ngoài 17 doanh nghiệp liên kết đầu tư nâng cấp toa xe khách để thuê trọn gói toa xe của Tổng công ty ĐSVN, chưa có doanh nghiệp nào kinh doanh vận tải đường sắt độc lập với Tổng công ty ĐSVN.

Trong 10 năm qua, vẫn chỉ Tổng công ty ĐSVN là một doanh nghiệp nhà nước vừa quản lý toàn bộ kết cấu hạ tầng đường sắt quốc gia, vừa kinh doanh vận tải đường sắt thông qua hai doanh nghiệp là Công ty CP vận tải đường sắt Hà Nội và Sài Gòn. Ngoài ra còn có Công ty Cổ phần vận tải và thương mại đường sắt (Ratraco) cũng tham gia vận tải đường sắt nhưng thị phần không đáng kể.

Không phải không có đối tác trong và ngoài nước quan tâm đến lĩnh vực kinh doanh này, nhưng “họ đến rồi đi...” không hẹn ngày trở lại. Phải chăng vì thế, mà người trong hay ngoài ngành ĐSVN đã từng nói “đừng sờ vào nó”, câu nói này như một thách thức thực sự đối với Thứ trưởng Nguyễn Ngọc Đông khi trực tiếp nắm đường sắt và tiếp tục tái cơ cấu.