Từ vụ lược truyện 'Chí Phèo': Báo động đỏ về tình trạng dạy văn

Câu chuyện Sách giáo khoa Văn học lớp 11 khi đưa tác phẩm Chí Phèo vào giảng dạy trong nhà trường đã bị cắt nhiều đoạn, trong đó quan trọng nhất là sự kiện Chí Phèo gặp Thị Nở ở vườn chuối trong đêm trăng sáng (sự kiện vườn chuối), đã gây nhiều ý kiến tranh cãi trong tuần qua. Để có cái nhìn rõ ràng hơn về việc này, báo điện tử Infonet đã có cuộc trao đổi với Nhà phê bình văn học, Chủ tịch Hội Nhà văn Hà Nội Phạm Xuân Nguyên.

Phá vỡ nội dung và cấu trúc tác phẩm

Theo Chủ tịch Hội Nhà văn Hà Nội Phạm Xuân Nguyên, về lý thuyết, truyện ngắn thường bao gồm phần trình bày, đến biến cố, đỉnh điểm, xung đột, sau đó là mở nút và kết thúc. Nhà văn nào viết truyện, sau phần trình bày cũng phải đưa đến biến cố khai thông truyện, tạo bước ngoặt của truyện với đỉnh điểm được đẩy lên cao trào.

Với Chí Phèo, "sự kiện vườn chuối" là đỉnh điểm, là biến cố của truyện, còn lại toàn bộ phần trước của sự kiện này (10 trang văn bản) chỉ là trình bày, từ lai lịch Chí Phèo, từ đứa trẻ bị bỏ rơi lớn lên thành lưu manh. Từ lai lịch Chí, tác giả dẫn ra phổ hệ của Binh Chức, Năm Thọ, và từ phổ hệ đưa ra lý giải tại sao những thanh niên, nông dân hiền lành bị lưu manh hóa, là do môi trường xã hội. Trong làng Vũ Đại, cả nhà Thị Nở cũng chịu chung số phận bị xa lánh. Họ đều là những người sống ngoài lề xã hội, cộng đồng, sống ngoài rìa làng Vũ Đại. Và họ không được thừa nhận.

Toàn bộ phần trình bày của Chí Phèo là giọng kể của thì quá khứ. Ở đây Nam Cao đã chọn giải pháp này - "sự kiện vườn chuối", hay thực ra là một vụ cưỡng hiếp, cưỡng dâm của Chí Phèo với Thị Nở. Giải pháp này không hề khiên cưỡng vì trước đó ông đã chuẩn bị rất kỹ cho sự kiện này, chuẩn bị từ xa và cài cắm các chi tiết một cách chặt chẽ, không thừa không thiếu.

Tại sao Chí và Nở là hai con người cùng bị bật ra khỏi cộng đồng? Tại sao cả làng sợ Chí nhưng Nở thì không sợ? Tại sao cả làng tránh không đi qua nhà Chí nhưng Thị thì vẫn cứ đi? Cả 2 con người này đều chưa được làm người. Một người bị coi như là "trời hành" với hình hài không ai đoái hoài, dù Thị là một người con gái. Còn một người bị đày đọa, bị biến dạng cả về hình dáng và nhân cách, hay nói đúng là bị biến từ con người thành con vật.

Nhà văn đã khéo léo gài để Thị Nở đi qua đi lại như bình thường mà không hề ý thức được mình cũng là một người con gái. Thế nên mới có chuyện đêm trăng sáng và chuyện Chí Phèo say rượu. Và vì trăng sáng như mọi hôm nên Thị lại ra sông kín nước và hớ hênh. Chí Phèo cũng như mọi hôm lại say rượu. Lúc đó hoàn toàn là bản năng của một con đực, bản năng tính giao.

Và sự kiện vườn chuối lúc này được kể ở thì hiện tại nhưng Nam Cao đã chọn cái đó, rất hợp lý, tự nhiên, không hề khiên cưỡng. Có thể ông nghĩ nhiều giải pháp nhưng cuối cùng ông đã chọn giải pháp này, rất chặt chẽ về nghệ thuật

Chính ở đó, chính nhà văn dùng một hành động mang tính bản năng đó để cho các nhân vật trở lại làm người. Lần đầu tiên được ăn nằm, điều này hết sức bình thường cũng như ở con vật. Bản năng của một bên không được đánh thức (Thị Nở) và một bên bị thui chột đi (Chí Phèo - Bị thui chột là vì hắn có, bằng chứng là khi bóp chân cho bà Ba hắn cũng run bắn lên, nhưng dần dần bản năng này đã mất đi).

Và sau sự kiện vườn chuối, sau cuộc mây mưa đó thì phần người đã được đánh thức. Đầu tiên là Chí cảm, hắn bị ốm. Trước đó, cả 10 trang nhà văn miêu tả dù lăn lộn thế nào Chí cũng không bao giờ ốm, con vật có bao giờ biết ốm. Và khi Chí ốm, bản năng người nữ, người vợ, người mẹ thức dậy trong Thị. Thị biết nấu bát cháo hành giải cảm. Đó chính là 2 hành động trở lại làm người của 2 nhân vật.

Suốt quá trình Chí bị lưu manh hóa, bị mất ký ức, hắn không nhớ gì cả, thì giờ phục hồi sau bát cháo hành, trong lúc đợi Thị Nở, Chí biết nghe tiếng người qua chợ, và nhớ có thời mơ ước lấy vợ lấy con. Và quan trọng hơn, từ ký ức, Chí được trả lại tiếng nói. Trước đó, suốt cả truyện, câu đầu tiên Chí nói là nói với Thị Nở: "Giá cứ mãi thế này thì thích nhỉ".

Nhà văn đã trả lại bản tính người cho Chí nhưng vẫn cứ chập chờn giữa phần người và phần con. Điều này hết sức biện chứng vì lâu nay Chí sống đời con vật trong thân xác người. Rồi Chí thèm rượu, Chí điên và xách dao đi tìm Nở. Nhưng rồi phần con vẫn chập chờn nên bước chân theo thói quen hắn lại kéo đến nhà Bá Kiến. Nhưng lần này thì khác, trong Chí đốm lửa người nhen lại.

Báo động tình trạng dạy và học văn hiện nay

Theo nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên, một tác phẩm đưa vào dạy trong nhà trường, tất nhiên có thể bị giới hạn thời gian, quan trọng là chọn tác phẩm đạt giá trị nghệ thuật. Nhưng chọn đoạn nào? Ví dụ như truyện Chí Phèo, không thể lược hẳn đoạn quan trọng nhất như thế.

Với kinh nghiệm đi dạy học sinh giỏi, dạy đội tuyển nhiều năm qua, ông Nguyên thấy gần như từ trước đến nay, giáo viên thường bỏ qua sự kiện vườn chuối, như thế chẳng khác nào phụ công tác giả, làm méo mó tác phẩm. Giảng văn không thể né tránh, mà phải dạy các em biết cách thưởng thức tác phẩm. Khi đã đưa Chí Phèo vào giảng dạy trong nhà trường, nếu lờ đi, học sinh vẫn có thể đọc ở nhà và biết được, nếu giáo viên không diễn giải, để học sinh tự suy luận còn nguy hại hơn rất nhiều.

Lý thuyết giảng văn trong nhà trường là phải để học sinh hiểu được giá trị nghệ thuật của tác phẩm. Như giảng Chí Phèo hoàn toàn có thể nói cảnh sự kiện vườn chuối là cuộc cưỡng bức, nhưng đó chính là sự "cao tay" của nhà văn khi chọn giải pháp nghệ thuật này.

Đừng nói đến cảnh hiếp dâm là phải tránh vì khi dạy sức khỏe sinh sản, giáo dục giới tính cho học sinh cũng còn phải nói "trắng phớ" ra. Vì thế, không thể viện lý do là để tránh những tác động xấu như ban biên soạn Sách giáo khoa đã làm. Vì không thể ngăn cấm được, chỉ có thể khuyên răn và dạy để học sinh biết cách tránh.

Mỗi truyện có một biến cố một giải pháp, cho nên cắt bỏ hoặc tóm lược hoặc lờ đi là không đúng, và làm mất đi giá trị nội dung và nghệ thuật của tác phẩm. Ngay cả truyện Tấm Cám cũng vậy, người ta cứ kêu ca về cái kết của truyện, nhưng nếu đặt vào văn cảnh thì mới thấy đó là hết sức hợp lý và thuyết phục. Và bao đời nay, tại sao người Việt vẫn chấp nhận cô Tấm như hình mẫu của dịu dàng, hiền lành?

"Giảng văn quan trọng nhất là phải tôn trọng văn bản nghệ thuật, tôi thấy ngạc nhiên là tại sao người ta cứ lờ đi, không phân tích trực tiếp? Ít nhất biết cách phân tích sẽ giúp học trò hiểu và tránh được những tác động không đáng có", ông Nguyên nói.

Thanh Huyền

Ghi