Tăng thuế có làm gia tăng buôn lậu?

Tăng thuế tới 140% giá thuốc lá trong nước vẫn thấp hơn thuốc lậu

Theo bà Nguyễn Thị Thu Hiền, giảng viên trường ĐH Thương Mại, trong 3 năm từ 2007 đến 2009, lượng thuốc lá lậu tăng bình quân là 117 triệu bao mỗi năm. Cũng trong giai đoạn này mức thuế TTĐB đối với thuốc lá tăng từ mức 55% năm 2007 lên 65% vào năm 2008. Giai đoạn từ 2009 – 2011, lượng thuốc lá lậu vào nước ta lại có xu hướng giảm nhẹ từ 870 triệu bao năm 2009 xuống 750 triệu bao năm 2011.

“Tuy nhiên, trong 3 năm từ 2011 đến 2013 mặc dù Nhà nước không tăng thuế nhưng chúng ta vẫn chứng kiến sự gia tăng mạnh mẽ của lượng thuốc lá lậu từ mức 750 triệu bao năm 2011 lên 900 triệu bao năm 2012 tức là tăng 150 triệu bao. Năm 2013, con số thuốc lá lậu vẫn duy trì ở mức cao là 930 triệu bao”, bà Hiền nói.

Để giảm buôn lậu thuốc lá trong thời gian tới, chúng ta cần tập trung tăng cường kiểm soát mạng lưới bán lẻ, phạt nghiêm các trường hợp kinh doanh thuốc lá lậu

Bà Hiền cũng đưa ra con số khác tại thị trường trong nước thuốc lá lậu chiếm khoảng 22,1% thị  phần và theo Hiệp hội thuốc lá Việt Nam thì con số này có thể tiếp tục tăng lên 25% vào năm 2015.

“Như vậy, số lượng thuốc lá lậu vào nước ta tăng, giảm qua các năm và tăng ngay cả khi thuế thuốc lá không tăng.Báo cáo của Ban chỉ đạo chống buôn lậu, hàng giả và gian lận thương mại (Ban chỉ đạo 127) cho thấy, nguyên nhân của tình trạng này là do hoạt động buôn lậu thuốc lá ngày càng tinh vi hơn trong hoạt động kiểm soát thuốc lá lậu còn gặp khó khăn do thiếu các nguồn lực thực hiện”, bà Hiền phân tích.

Tương tự, đánh giá của Cục Quản lý thị trường, Việt Nam hiện có tới 90% thuốc lá lậu là nhãn hiệu thuốc Jet và Hero. Con số này cũng đồng nhất với kết quả khảo sát toàn cầu về sử dụng thuốc lá ở người trưởng thành (GATS) năm 2010 là Jet và Hero chiếm 90% tổng thị trường thuốc lá lậu. Mức giá trung bình của Jet và Hero cao hơn mức giá trung bình của các nhãn hiệu thuốc lá hợp pháp khoảng từ 30% đến 60% . Điều này có nghĩa là giá của phần lớn thuốc lá nhập lậu cao hơn giá thuốc lá hợp pháp được sản xuất trong nước.Theo tính toán nếu thuế TTĐB tăng lên tới 140% cũng chưa thể làm giá thuốc lá trong nước cao hơn giá thuốc lá lậu. Như vậy,có thể kết luận rằng lý do chính của buôn lậu thuốc lá tại nước ta không xuất phát từ chênh lệch về giá trong nước cao hơn giá nước ngoài.

Ngoài ra, kết quả điều tra tiêu dùng thuốc lá tại 12 tỉnh ở Việt Nam năm 2012 cho thấy trên 70% người sử dụng thuốc lá lậu là do hương vị, tò mò, bạn bè mời và chỉ có 15% người sử dụng thuốc lá lậu là do giá thấp. Như vậy có thể cho rằng nhu cầu của người tiêu dùng về thuốc lá lậu chủ yếu là do “gu” hút chứ không phải là do giá thấp. Vì thế, ngay cả khi giá thuốc lá trong nước tăng do tăng thuế thì cũng sẽ không phải là nguyên nhân làm gia tăng buôn lậu thuốc lá.

Cần phạt nặng trường hợp kinh doanh thuốc lá lậu

Không chỉ ở Việt Nam ngay cả các nước trên thế giới theo bà Hương, xem xét số liệu thống kê của các nước trên thế giới cũng cho thấy rằng không có mối liên hệ rõ ràng giữa giá thuốc lá và lượng thuốc lá lậu.

Theo đó, có những quốc gia có mức giá trung bình của thuốc lá rất cao nhưng mức độ buôn lậu lại thấp (các quốc gia nằm ở gần trục hoành và xa gốc tọa độ). Ví dụ điển hình như trường hợp Thụy Điển là nước có giá thuốc lá cao nhất thế giới nhưng lại có tỷ lệ buôn lậu mặt hàng này thấp nhất thế giới. Ngược lại có những quốc gia có mức giá trung bình của thuốc lá rất thấp nhưng mức độ buôn lậu lại rất lớn (các quốc gia nằm gần trục tung và xa gốc tọa độ).

Một minh chứng khác cũng cho thấy thực chất không có mối liên hệ giữa tăng thuế và buôn lậu thuốc lá là tại Brazil. Các công ty thuốc lá liên tục viện dẫn tỉ lệ buôn lậu cao (27 - 30%) như là một lý do để không tăng thuế thuốc lá, họ cho rằng thuế tăng sẽ làm tăng sự chênh lệch giá giữa thuốc lá hợp pháp và thuốc lá lậu và đẩy mạnh buôn lậu. Tuy nhiên, chiến lược giá của ngành công nghiệp thuốc lá lại không nhất quán với viện dẫn này. Bằng chứng là vào đầu những năm 2000, khi thuế TTĐB giảm, ngành công nghiệp thuốc lá lại giữ nguyên giá bán lẻ thuốc lá vì vậy dẫn đến sự khác biệt giá của thuốc lá hợp pháp (có thuế) với thuốc lá nhập lậu. Năm 2009, khi thực hiện tăng thuế lần hai, ngành công nghiệp thuốc lá tăng giá thuốc lá cao hơn mức tăng thuế, điều này cho thấy công nghiệp thuốc lá ít lo ngại về tăng chênh lệch giá giữa thuốc lá hợp pháp và buôn lậu.

Trước những bằng chứng này, bà Hương cho rằng,  để đạt các mục tiêu quốc gia về giảm tỷ lệ hút thuốc, giảm những tổn thất do tác hại của việc hút thuốc gây ra, đồng thời làm tăng thu ngân sách thì Nhà nước cần tiếp tục tăng thuế thuốc lá mà không phải lo lắng về vấn đề tăng thuế làm gia tăng buôn lậu.

“Để giảm buôn lậu thuốc lá trong thời gian tới, chúng ta cần tập trung tăng cường kiểm soát mạng lưới bán lẻ, phạt nghiêm các trường hợp kinh doanh thuốc lá lậu; Hai là, tăng cường truyền thông quy định về cấm kinh doanh thuốc lá lậu cho người bán lẻ và công chúng; Ba là, tăng cường và thực thi nghiêm các quy định về kiểm soát buôn lậu như quy đinh về dán tem; Bốn là, áp dụng các hình thức xử phạt nghiêm đối với các trường hợp vi phạm; Năm là, tăng cường hợp tác quốc tế trong phòng chống buôn lậu thuốc lá”, bà Hương nói.