Cần đa dạng loại hình dạy nghề giúp nông dân miền núi

Bài học từ vùng cây trái đặc sản ở miền núi

Từ thị xã Bắc Cạn lên xã miền núi Quang Thuận nằm phía tây nam huyện Bạch Thông, những con đường mới chạy men theo triền núi vào các thôn, bản, len lỏi qua những vườn cam, quýt đặc sản xanh mướt, um tùm. Chuyện vui đầu năm, Phó Chủ tịch UBND xã Quang Thuận Hà Minh Khoa cũng như nhiều bà con thôn định canh, định cư Nà Hin và Phiêng An II chia sẻ, đó là nhiều năm qua, cây cam, quýt đã trở thành cây thế mạnh, giúp đời sống nhiều hộ dân các dân tộc anh em trong vùng khấm khá, vươn lên làm giàu.

Qua tìm hiểu, chúng tôi được biết xã Quang Thuận được ghi nhận là một trong những xã dẫn đầu huyện và tỉnh về phong trào xây dựng nông thôn mới. Trao đổi ý kiến với cán bộ và người dân địa phương, chúng tôi được biết, nhiều năm qua, cây quýt đặc sản được tiêu thụ nhiều trong tỉnh và một số tỉnh lân cận như Lạng Sơn, Tuyên Quang, Cao Bằng... Tuy nhiên, qua thực tế, nhiều lãnh đạo xã, thôn  vẫn còn chưa thật sự yên tâm vì thường bị tư thương ép giá khi vào vụ thu hoạch. Vì thế, sản lượng tăng nhưng thu nhập của nông dân không tăng là bao, nhất là khi tình hình giá cả các loại mặt hàng "đầu vào" liên tục tăng như phân bón, thuốc trừ sâu, xăng dầu, công lao động... Hơn thế, nhiều vườn quýt, cam ở Quang Thuận bắt đầu thoái hóa, quả nhỏ và đang dần lụi tàn, khả năng chống chọi sâu bệnh kém. Nếu bỏ vườn cây, phải mất 15 năm sau mới trồng lại được cây mới cho thu hoạch...

Theo số liệu báo cáo, tính đến đầu năm 2013, xã Quang Thuận có 390 hộ trồng cây ăn quả trên tổng diện tích 800 ha, trong đó khoảng 490 ha cam, quýt đã cho thu hoạch. Lãnh đạo xã cho biết, từ năm 2002, Viện Rau quả Trung ương đã phối hợp các cơ quan, ban, ngành tỉnh Bắc Cạn, huyện Bạch Thông thử nghiệm trồng cam, quýt từ mắt ghép cây bản địa với gốc bưởi mang lại hiệu quả kinh tế cao trên diện tích 200 ha. Xã Quang Thuận hiện nay không còn hộ đói, giảm hộ nghèo, với mức thu nhập bình quân hằng năm từ 13 triệu đến 14 triệu đồng/nhân khẩu. Làm thế nào để nâng cao chất lượng các loại nông sản, đưa thương hiệu cam, quýt đặc sản vươn xa, có mặt ở các thành phố lớn là niềm mong muốn chung của bà con sáu dân tộc anh em tại 12 thôn, bản trong xã, đây cũng là trăn trở của tập thể lãnh đạo xã Quang Thuận.

Ða dạng nội dung dạy, học nghề

Niềm mong muốn phát triển mô hình kinh tế tại địa phương mang tính bền vững, lâu dài, giúp đời sống người dân vươn lên khấm khá như ở xã Quang Thuận được nhiều cán bộ, bà con ở các địa phương miền núi khác bộc bạch, chia sẻ. Chúng tôi có dịp tìm hiểu các mô hình kinh tế vườn rừng, trồng trọt, chăn nuôi ở bản Cốc Lĩnh, xã Tân Mỹ, huyện Văn Lãng; xã Thiện Kỵ, huyện Hữu Lũng (Lạng Sơn); xã Trường Hà, huyện Hà Quảng (Cao Bằng)...

Thực trạng chung hiện nay ở nhiều vùng miền núi, đặc biệt khó khăn, có đông đồng bào dân tộc thiểu số, đó là, mặc dù người dân bước đầu cố gắng đưa sản phẩm nông nghiệp ra thị trường ở trong và ngoài địa phương, nhưng hầu hết chất lượng và giá trị còn thấp. Các chuyên gia ngành nông nghiệp cho rằng, nguyên nhân là do cấp độ sản xuất vẫn còn mang tính manh mún, tự phát, chưa gắn sản xuất với bảo quản, chế biến và tiêu thụ. Phần lớn nông dân vẫn chưa được đào tạo nghề, thiếu kiến thức KH-KT về sản xuất, bảo quản, chế biến và trình độ quản lý... dẫn đến năng suất thấp, chất lượng hàng nông sản không cao, khó tiêu thụ trên thị trường. Theo kết quả nghiên cứu của các chuyên gia, hiện nay tổn thất sau thu hoạch đối với nông sản ở Việt Nam khoảng hơn 25% đối với các loại quả và hơn 30% đối với các loại rau, 15-20% với các loại lương thực khác... Như vậy, với tỷ lệ tổn thất này, mỗi năm chúng ta bị mất khoảng 3.000 tỷ đồng.

Góp phần khắc phục vấn đề này, theo Hiệu trưởng Trường cao đẳng Nông nghiệp và nông thôn Bắc Bộ, TS Phạm Thanh Hải, các cấp bộ, ngành hữu quan, trong đó giữ cầu nối là Hội Nông dân các cấp,  cần phát triển chương trình đào tạo nghề có nội dung đa dạng. Từ cơ sở xã, thôn, bản, cán bộ và người dân cần được tiếp cận, đào tạo, bồi dưỡng về quản lý chất lượng nông sản, thực phẩm; xây dựng chuỗi giá trị nông sản, thực phẩm; các quy chuẩn chứng nhận nông sản an toàn trong nước; chuyển giao tiến bộ KH-KT, công nghệ mới; nắm bắt văn bản pháp luật liên quan... Phương pháp đào tạo nghề gần đây được áp dụng và mang lại hiệu quả kinh tế, được đông đảo bà con nông dân nhiệt tình tham gia, theo hướng: Học trọn một vụ cây trồng, chú trọng học bằng thực hành, có mô hình thực tiễn. Chương trình học tập mang tính tổng hợp nhiều mặt kiến thức, kỹ năng, phương pháp đa dạng. Chọn lựa đào tạo những học viên giỏi là nông dân thành hướng dẫn viên, giảng viên nông dân tại địa phương. Trong đó, sự tham gia của người học- nông dân được thực hiện một cách triệt để trong tất cả các khâu của quá trình đào tạo là yếu tố quyết định.

Về vấn đề dạy nghề và đào tạo nguồn nhân lực cho các xã, thôn, bản vùng miền núi, theo Phó Chủ nhiệm Ủy ban Dân tộc, TS Phan Văn Hùng, cần có các chính sách, cơ chế thu hút, chú trọng vấn đề đào tạo nhà khoa học, doanh nhân là người dân tộc thiểu số, sức truyền đạt và lan tỏa sẽ rộng hơn. Thời gian tới, Nhà nước cần tăng cường đầu tư kinh phí hỗ trợ cho đào tạo hơn nữa đối với học sinh con em hộ nghèo các xã, thôn, bản đặc biệt khó khăn, thuộc các dân tộc rất ít người. Hơn nữa, cần rà soát, đổi mới các chính sách, thực hiện đồng bộ các giải pháp, nâng cao chất lượng, hiệu quả trong công tác đào tạo, dạy nghề ở vùng dân tộc và miền núi.

Ðối với bà con xã miền núi Quang Thuận (Bắc Cạn) và nhiều địa phương khác, nghịch lý "được mùa mà lo" có thể còn lặp lại trong những năm tới. Ngay cả khi được mùa, nhà nông cũng chưa bớt lo, lo sản phẩm "đầu ra" buộc phải bán với giá quá thấp. PGS, TS Hoàng Bá Thịnh (Trường đại học Khoa học xã hội và Nhân văn) nhận định, tình hình kinh tế khó khăn tiếp tục diễn ra, các doanh nghiệp công nghiệp, dịch vụ gặp khó khăn sẽ tác động xấu đến nông dân. Do vậy, bài toán làm thế nào để chủ động tiêu thụ sản phẩm, ổn định giá cả "đầu ra", gắn kết "bốn nhà" đạt hiệu quả thiết thực, gây dựng thương hiệu nông sản vùng, miền từ thế mạnh địa phương... hiện nay vẫn chưa có lời giải cụ thể, và là một thách thức lớn đối với các cấp, các ngành có liên quan.