Vươn lên tật nguyền

ại Quảng Bình, 10 năm nay AEPD đã tiếp cận 2.850 nạn nhân bom mìn và hơn 2.500 người khuyết tật khác nhằm nâng cao vị thế của người khuyết tật hướng đến tiếp cận quyền, đồng thời thúc đẩy phát triển sản xuất kinh doanh nhỏ, giúp người khuyết tật vững vàng hơn trong cuộc sống.  

Quên mình là người khuyết tật

 Ở xã Quảng Đông, huyện Quảng Trạch, Quảng Bình nhiều người biết anh Nguyễn Đức Vệ, 41 tuổi là chủ trực tiếp điều hành hai xưởng sửa chữa ô tô. Anh còn kinh doanh vật liệu xây dựng, thu mua phế liệu, trồng rừng, xây dựng nhỏ, đào tạo cơ khí và nhiều hoạt động kinh doanh khác. Điều đáng nói là anh Vệ không lành lặn như người bình thường bởi 19 năm nay anh đi lại, làm việc chỉ bằng một chân.

Năm 1994, khi đứa con sắp chào đời, anh nông dân Vệ tìm mọi cách kiếm tiền nuôi vợ con, một lần trong lúc rà tìm phế liệu, một quả đạn đã nổ tung xé nát cuộc đời và gia đình non trẻ của anh. Đau đớn hơn cả, người vợ trẻ dường như không chịu nổi cú sốc này cũng bỏ trốn một mình ra đi trong một ngày mưa phùn lạnh buốt, để lại đứa con trai bé bỏng khát sữa khóc ngằn ngặt. Để mưu sinh, anh đã trải qua rất nhiều nghề từ cung ứng hàng tạp hóa, bán hàng, cung cấp điện bằng máy phát cho bà con trong xóm, chiếu phim, sửa bình ắc quy, xây dựng các công trình dân dụng nhỏ, vận chuyển hàng bằng xe công nông...dường như khi đôi tay và một chân bị mất lại làm cho đôi mắt anh tinh tường, nhạy bén hơn và dần dần anh có một cơ ngơi. Tuy nhiên, không chỉ nghĩ cho riêng mình, anh đau đáu mơ ước xây dựng một trung tâm dạy nghề cho người khuyết tật, giúp cho họ vượt lên số phận. Anh xây dựng đề án và trình cho AEPD từ năm 2006, đến nay với số tiền được hỗ trợ 150 triệu từ quỹ của AEPD, anh đã quyết tâm xây dựng trung tâm và dành khoản tiền hỗ trợ mua máy móc thiết bị dạy nghề cho bà con khuyết tật. Bước đầu anh xúc tiến dạy các nghề hương, nến, vàng mã. Mỗi năm anh Vệ dự kiến dạy cho 80 người khuyết tật, trẻ em lang thang cơ nhỡ và những người nghèo trong vùng.

Anh Trần Văn Sơn tại xưởng mộc của mình

Chúng tôi được anh Nguyễn Văn Thuận, nhân viên thực địa của AEPD tại huyện Bố Trạch đưa đến thăm gia đình anh Trần Văn Sơn 49 tuổi tại thôn Rẫy, xã Vạn Trạch. Anh Sơn đã từng tham gia quân ngũ, bảo vệ Tổ quốc tại Vị Xuyên, Hà Giang. Xuất ngũ, anh cưới vợ và sinh được 3 đứa con khỏe mạnh. Năm 1999, anh bị bệnh nan y. Nhà nghèo, con còn nhỏ, anh phải lo chạy chữa khắp nơi nhưng không khỏi, lần lượt phải cắt bỏ hai chân rồi mấy ngón tay. Không có tiền chữa bệnh, vợ anh phải vay mượn bà con, vay lãi suất cao tới 3,5% và đi làm thuê mãi Bình Thuận để nuôi chồng con và trả nợ. 4 năm nay, bệnh cũng đỡ anh Sơn học thêm nghề mộc và loay hoay đóng bàn, ghế cho bà con hàng xóm. Biết được hoàn cảnh của anh, AEPD đã hỗ trợ anh hai lần mua máy bào, tiện gỗ, tiền thuốc men chữa bệnh gần 20 triệu đồng. Để có được số tiền hỗ trợ đó, nhân viên thực địa đã cùng anh Sơn lên kế hoạch kinh doanh và hỗ trợ anh hết mức để mở xưởng mộc nhỏ trước cửa nhà, nay anh đóng được nhiều sản phẩm cao cấp hơn như tủ, đồ thờ cúng để bán cho bà con trong xã, thu nhập khoảng 3,5 triệu đồng/tháng, con cái lớn, đời sống bớt khó khăn.

Theo anh chị Cao Thị Mến sinh năm 1967 ở xã Mỹ Trạch. Năm 6 tuổi khi còn chưa kịp cắp sách đến trường, chị bị một viên đạn lạc rơi đúng xương sống và bị liệt từ đó. Chị Mến sống nhờ vào bố mẹ, khi bố mẹ qua đời, chị sống cùng người em trai. Vì bị bại liệt từ nhỏ nên chị sống trong mặc cảm, tự ti, không giao tiếp với ai và gày yếu. Khi nhân viên của AEPD đến gặp và tìm hiểu, chị không nói được gì, chỉ nằm khóc. AEPD đã giúp đỡ chị hết sức có thể bằng cách tìm kiếm tài trợ để xây nhà, đưa chị đi bệnh viện phẫu thuật sống lưng và lấy ra viên đạn, đồng thời hỗ trợ cho chị học nghề làm mây tre đan xuất khẩu. Giờ sức khỏe hồi phục, chị vui vẻ tự tin, chủ động chia sẻ, tâm sự với chị em khuyết tật, động viên mọi người cùng vươn lên, thu nhập của chị cũng đủ để trang trải cuộc sống thường nhật. Hiện chị Mến đang giúp đỡ 10 chị em khuyết tật cùng học nghề. Ngôi nhà nhỏ của chị giờ đây rộn rã tiếng cười, tiếng nói của những người khuyết tật.

Chị Cao Thị Mến  (áo hồng) nay đã hồi phục sức khỏe và đang thực hành kỹ thuật đan lát

Trao đổi với chúng tôi về mô hình này, chị Nguyễn Thị Thanh Hồng, phó Giám đốc AEPD cho rằng “Dự án của chúng tôi là dự án phi chính phủ địa phương, nguồn vốn hiện nay thông qua sự tài trợ từ các tổ chức quốc tế, đồng thời đang tìm hướng hỗ trợ thêm từ Bộ Lao động Thương binh xã hội, qua hoạt động của mình chúng tôi mong muốn nâng cao vị thế của người khuyết tật, giúp họ tiếp cận được y tế, đưa tiếng nói của họ ra cộng đồng. Qua đó hỗ trợ họ tìm hướng sản xuất kinh doanh nhỏ để làm chủ cuộc sống, chúng tôi lấy nạn nhân bom mìn, người khuyết tật làm trung tâm. Điều quan trọng, những người này lại trở thành hạt nhân, giúp đỡ thêm nhiều người khác vươn lên, đó là phương pháp hỗ trợ đồng cảnh ngộ”. 

Những “bà đỡ thiếu tay” 

Các dự án phi chính phủ hoạt động trên phạm vi rộng luôn lấy nhân viên thực địa làm cốt lõi để duy trì hoạt động sâu sát và hiệu quả trên địa bàn. Khác với những tổ chức ở những lĩnh vực như rà phá bom mìn, giáo dục, ý tế...AEPD lấy chính những người khuyết tật đã được hỗ trợ, say mê với công việc kết nối người khuyết tật với cộng đồng làm nhân viên thực địa. Bởi bản thân họ là những người đồng cảnh ngộ, họ hiểu nỗi đau, nỗi mất mát của người khuyết tật vì chính họ đã trải qua, bản thân họ là tấm gương sáng, là nơi anh chị em có thể sẵn sàng chia sẻ những ước mơ và khát vọng dễ dàng nhất.

Anh Hoàng Văn Lưu, sinh năm 1964 tại xã Hạ Trạch, huyện Bố Trạch là một minh chứng. Năm 1967, khi anh Lưu vừa mới 3 tuổi, cha mẹ anh đã qua đời trong một trận bom B52 của Mỹ. Năm lên 7 tuổi, khi ý thức về việc phòng chống bom mìn, vật liệu chưa nổ còn chưa có, anh đã bị mất bàn tay phải và hơn nửa bàn tay trái do nghịch bom bi. Cuộc sống của cậu bé Lưu vô cùng khó khăn do không bưng nổi bát cơm, thiếu thốn tình cảm lại không được học hành đến nơi đến chốn. Không muốn làm gánh nặng cho vợ chồng người anh trai, anh đã làm nhiều nghề để mưu sinh, từ chăn vịt, nuôi bò, cho đến đúc bếp lò xi măng khắp vùng Tây Nam Bố Trạch, có khi sang cả huyện bên. Năm 2003 là bước ngoặt trọng yếu trong đời anh khi trúng tuyển làm nhân viên mạng lưới bom mìn SC/LSN. Anh xông xáo tham gia mọi hoạt động với tất cả tấm lòng. Từ các buổi tiếp xúc với chính quyền đến tư vấn vận hành Câu lạc bộ người khuyết tật, từ tham gia các lớp tập huấn nâng cao năng lực cá nhân đến xây dựng hình ảnh tổ chức, từ hướng dẫn thực hiện chính sách đến tư vấn cho những người cùng cảnh cách chăm sóc bản thân lẫn cách thức làm ăn, ổn định cuộc sống. Anh đã giúp người khuyết tật xây dựng 4 câu lạc bộ ở 9 xã, trực tiếp tư vấn hàng tháng cho 112 cá nhân, anh Lưu tâm sự “Tôi luôn xem những người khuyết tật là những người đồng đẳng, thân tình như ruột thịt. Tôi không bao giờ làm thay mà chỉ động viên người khuyết tật tự nỗ lực”. Chính vì vậy, nhiều người đã từ bỏ mặc cảm, bước ra xã hội dưới ánh sáng niềm tin, tham gia các hoạt động cộng đồng. Mọi người coi anh như một bà đỡ tận tâm.

Khác với anh Lưu, anh Nguyễn Văn Thuận hiện đang là nhân viên thực địa phụ trách hầu hết các xã của huyện Bố Trạch. Anh Thuận đến với AEPD và cộng đồng người khuyết tật với tư cách là một thương binh. Nhập ngũ năm 1978, anh Thuận tham gia chiến đấu ở chiến trường Cam - Pu – Chia và bị thương năm 1979. Anh bị mất một bàn tay, bàn tay còn lại cụt gần hết do dính mìn, anh phải điều trị tại rất nhiều trại điều dưỡng trong vòng 8 năm và được trở về quê mang trên mình thương tật loại ¼. Trở về nhà, anh lăn lộn kiếm sống đủ nghề từ nuôi lợn, nuôi trồng thủy sản, bán nước mía. Cảm phục tấm gương vươn lên của người lính sau chiến tranh, cô gái cùng làng đem lòng yêu thương nhưng bị gia đình phản đối. Bất chấp lời dị nghị, không cảm thông của họ hàng nhà gái, hai người vẫn ở với nhau và sinh lần lượt 4 cháu trai, 2 cháu đang học đại học. Phải đến 5 năm sau gia đình nhà gái mới thấy được nghị lực của anh, thấu hiểu và chấp nhận nhưng cho đến bây giờ hai vợ chồng vẫn chưa có đám cưới. Đến khi anh ra nhập đội ngũ nhân viên của AEPD, anh như cá gặp nước, hăng say giúp đỡ bạn bè, người khuyết tật trong huyện.

Hàng ngày, công việc của anh Thuận cũng giống như anh Lưu và nhiều nhân viên khác là đi thực tế vào các làng, xã tìm kiếm người khuyết tật đang gặp khó khăn để đưa ra ngoài xã hội. Căn cứ vào mong muốn và năng lực và thương tật từng người, họ sẽ hỗ trợ người khuyết tật lập kế hoạch sản xuất kinh doanh phù hợp rồi trình lên tổ chức. AEPD căn cứ vào đó, tìm kiếm nguồn tài trợ hoặc dùng nguồn có sẵn để hỗ trợ cho người khuyết tật.

Đánh giá về hoạt động của các tổ chức phi chính phủ tại địa phương 10 năm qua, bà Đỗ Thị Hoài Thu, phó Giám đốc Sở Ngoại vụ Quảng Bình cho rằng: Nhìn chung các NGO đã chấp hành đúng quy định của Nhà nước, phối hợp với địa phương nâng cao hiệu quả, đóng góp thiết thực vào các chương trình của tỉnh. Tuy nguồn vốn không nhiều, song thông qua phương pháp quản lý, chuyển giao kinh nghiệm, tham quan, đào tạo đã nâng cao năng lực cán bộ cũng như người dân vùng dự án, tạo việc làm, tăng thu nhập, nâng cao đời sống nhân dân, đặc biệt là người nghèo. Bà Thu cũng đánh giá cao AEPD bởi sau khi kết thúc dự án SC/LSN đã bàn giao cho tổ chức phi chính phủ địa phương này. AEPD đã kế thừa và phát huy cách làm việc hiệu quả với mô hình hiện đại, phù hợp với năng lực của người khuyết tật, hỗ trợ cho chính quyền địa phương trong công tác xóa đói, giảm nghèo ở bộ phận yếm thế nhất trong xã hội.