Trước Nghị định 159, phóng viên chưa có thẻ xoay xở thế nào?

Khi có quy định bảo vệ quyền tác nghiệp của phóng viên chưa có thẻ tại Nghị định 159/2013/NĐ- CP, nhiều cơ quan báo chí, nhiều phóng viên đã thở phào nhẹ nhõm. Vậy trước đây họ đã xoay xở như thế nào?

"Vết hằn tâm lý" từ thiếu quy định của luật

Luật Báo chí năm 1999 có hiệu lực từ năm 2000. Từ đó đến nay đã trải qua 13 năm nhưng từ khi có Nghị định 159 thì đây là lần đầu tiên có một văn bản quy phạm pháp luật công nhận quyền tác nghiệp của phóng viên không có thẻ nhà báo. Chính vì điều này mà trong xã hội đã ngầm định, những quy định của Luật báo chí là chỉ nói đến quyền tác nghiệp của phóng viên có thẻ nhà báo.

Trước Nghị định 159, phóng viên chưa có thẻ xoay xở thế nào? - ảnh 1

Ông Ngô Huy Toàn,Trưởng phòng Thanh tra báo chí và xuất bản (Bộ TT&TT) phát biểu tại hội thảo về báo chí (ảnh Đỗ Hà)

Theo quy định phóng viên phải công tác 3 năm liên tục tại một cơ quan mới được cấp thẻ nhà báo. Tuy nhiên, lao động báo chí, nhất là chức danh phóng viên, là một trong những công việc có nhiều sự dịch chuyển và biến động nên nhiều phóng viên có tới hơn 10 năm kinh nghiệm làm báo vẫn chưa đủ điều kiện được cấp thẻ.

Một đồng nghiệp (xin giấu tên) hiện đang công tác tại một cơ quan báo tỉnh, mặc dù đã làm việc 8 năm nhưng vẫn chưa được ký hợp đồng dài hạn nên không được cấp thẻ nhà báo. Mà trong tình trạng luật chưa quy định thì việc tác nghiệp của phóng viên này vô cùng khó khăn.

Cũng cùng tâm sự, Văn Thương, trước đây là phóng viên báo Kinh tế Nông thôn gần 3 năm thì chuyển qua làm cơ quan báo khác, chia sẻ: “Khi làm phóng viên mà chưa có thẻ nhà báo, tôi gặp rất nhiều khó khăn. Có khi đã đặt lịch hẹn rồi nhưng khi đến gặp người ta lại từ chối vì không có thẻ nhà báo. Mà ức nhất là họ không thèm tiếp, thậm chí cản trở tác nghiệp cũng chẳng biết làm thế nào. Vì luật chưa bảo vệ nên đành “ngậm bồ hòn làm ngọt”.

Trong những người làm báo có thẻ hiện nay, ai cũng đã phải trải qua giai đoạn này nên có lẽ những chia sẻ này cũng còn quá ít ỏi về những vất vả của phóng viên chưa có thẻ nhà báo.

Chính vì những áp lực như thế, nhiều người không chịu được áp lực của nghề báo phải chấp nhận bỏ nghề. Số khác, tồn tại cống hiến cho nghề, tác nghiệp bằng các mối quan hệ hoặc chấp nhận “may nhờ rủi chịu”. Nhờ người này giới thiệu người kia, hoặc năn nỉ để có được thông tin, hoặc cứ đến bị “đuổi” thì về.... Vô hình trung, tác nghiệp báo chí không chỉ đơn thuần là thực hiện công việc cơ quan giao mà phải theo mối quan hệ cá nhân, thậm chí dưới dạng “xin cho”, quen biết... Đó trở thành một “vết hằn” tâm lý khá sâu.

Tuy nhiên, lại có nhiều nhà báo tự hào, dù có thẻ nhà báo nhưng không phải sử dụng. Ngoài những mối quen biết có sẵn hoặc đã trải qua thời gian tác nghiệp khá lâu, một số nhà báo đã có những ảnh hưởng nhất định. Như vậy, không có nghĩa là phủ nhận được: Việc tác nghiệp chính danh, đúng quyền và nghĩa vụ của mình vẫn là hướng tác nghiệp thuận lợi hơn cả. Trong những khóa đào tạo về nghiệp vụ báo chí ngắn hạn, Nhà báo Mai Phan Lợi, Trưởng đại diện Miền Bắc báo Pháp Luật TpHCM, từng chia sẻ: “Nhiều nhà báo chưa sử dụng hết quyền của mình”. Phải chăng, đây là thói quen hay hệ quả của việc luật chưa quy định với phóng viên chưa có thẻ nhà báo?

Và mong muốn xóa bỏ tình trạng "phân biệt đối xử"

Ngoài ra, trong quá trình nghiên cứu đề xuất kiến nghị của Trung tâm truyền thông giáo dục cộng đồng MEC, Nhà báo Nguyễn Bá, Phó Tổng biên tập Báo điện tử Infonet, cũng đã thẳng thắn chỉ ra một hệ lụy của việc pháp luật không đưa phóng viên chưa có thẻ vào bảo vệ. Đó là, tình trạng phân biệt đối xử giữa những người có thẻ nhà báo và những người chưa có thẻ nhà báo.

Tiếp cận từ khái niệm, Nhà báo Nguyễn Bá cho biết: “Theo định nghĩa thì nhà báo "người làm nghề viết báo chuyên nghiệp" và phóng viên là "Người chuyên đi lấy tin để viết bài, công bố trên báo đài" (Đại Từ điển Tiếng Việt - Nguyễn Như Ý chủ biên – NXB VHTT 1998) . Thực tế thì chúng thấy rằng từ nhà báo dùng để chỉ nghề nghiệp, còn từ phóng viên là để chỉ công việc. Những người hoạt động trong lĩnh vực báo chí đều có thể là nhà báo, được cấp thẻ ví dụ: BTV, họa sỹ... còn phóng viên là để chỉ 1 công việc cụ thể của nhà báo. Luật báo chí bảo hộ hoạt động báo chí nhưng ở các cấp cơ sở cố tình hiểu rằng Luật Báo chí bảo hộ chức danh nhà báo, dẫn đến những người tác nghiệp báo chí mà chưa có thẻ nhà báo thì không được cung cấp thông tin, không được tiếp cận các sự kiện báo chí”.

Từ những phân tích trên, Nhà báo Nguyễn Bá đưa ra kiến nghị: “Để khắc phục tình trạng này, chúng tôi kiến nghị các cơ quan QLNN về báo chí, trong các văn bản pháp luật cần giải thích và quy định rõ hơn về nội hàm của nhà báo, và trong tương lai khi sửa đổi Luật Báo chí thì cần giải quyết sự phân biệt này trong luật.

Ngoài ra, quy định cấp thẻ nhà báo hiện nay cũng có những bất cập (tốt nghiệp đại học, phải công tác 3 năm liên tục tại 1 cơ quan báo chí, hợp đồng dài hạn....). Trong điều kiện nhu cầu về nhân lực liên tục có thay đổi, việc quy định 3 năm làm việc liên tục tại 1 CQBC là rất bất cập, nên chăng chỉ cần quy định là 03 năm hoạt động báo chí . Ngoài ra hiện nay khi cấp thẻ nhà báo yêu cầu phải có bằng đại học, nhưng trên thực tế lại có rất nhiều trường cao đẳng đào tạo nghề báo chí.”

Trước Nghị định 159, phóng viên chưa có thẻ xoay xở thế nào? - ảnh 2

Nhà báo Nguyễn Bá, Phó TBT Báo điện tử Infonet phát biểu về "phân biệt đối xử giữa nhà báo và phóng viên chưa có thẻ"

Bên cạnh đó, qua khảo sát tại TPHCM 18/10 và Hà Nội 27/10, Trung tâm Truyền thông giáo dục cộng đồng MEC đã công bố kết quả phát phiếu xin ý kiến, trong đó có vấn đề chống phân biệt đối xử phóng viên với nhà báo thì 97% các ý kiến thu về đồng tình với nhóm nghiên cứu. Và cũng có phần trăm tương tự ý kiến đề nghị xóa bỏ sự phân biệt này, trong đó có rất nhiều nhà báo đã có thẻ.

Ngay sau khi có khảo sát, hội thảo về việc công nhận quyền tác nghiệp của phóng viên chưa có thẻ nhà báo, Nghị định 159/2013/NĐ-CP ra đời đã đưa thêm từ “phóng viên” trong điều 7 quy định về hành vi cản trở hoạt động của báo chí. Điều này, đã đặt ra vấn đề bảo hộ quyền tác nghiệp của phóng viên chưa có thẻ nhà báo. Nó là sự đóng góp, lên tiếng của các nhà báo, đồng thời cũng là sự ghi nhận kịp thời của cơ quan quản lý báo chí, đặc biệt là cơ quan soạn thảo Nghị định 159.

Đây là sự kiện rất đáng mừng với nhiều cơ quan báo chí và những phóng viên chưa có thẻ nhà báo. Sự kiện này sẽ thay đổi nhận thức căn bản của những người làm báo và nhận thức của xã hội tiến tới, giảm đi những biểu hiện cản trở hoạt động của báo chí nói chung.

Hồng Chuyên