Trừng phạt Nga, phương Tây chẳng cứu được Ukraine

Theo Hội đồng quốc tế Canada, thế giới mới chỉ chú ý đến “bề ngoài” là cuộc xung đột chính trị hiện nay ở Ukraine mà không biết rằng đó chỉ là sản phẩm phụ của cuộc khủng hoảng kinh tế Ukraine vốn âm ỉ và sâu sắc hơn nhiều.

Nợ không lối thoát

Kể từ khi giành được độc lập vào năm 1991, nền kinh tế của Ukraine đã hoạt động kém hiệu quả. Tuy là một trong những nhà sản xuất ngũ cốc hàng đầu thế giới, nhưng cơ sở hạ tầng sản xuất của Ukraine rất cũ kỹ và gần như không được cải thiện nhiều.

Ngành công nghiệp thép từng nổi tiếng cũng trở nên lỗi thời. Khó khăn chồng chất khi đầu cơ làm cho giá trị tiền tệ ở mức cao giả tạo, giúp nhập khẩu tiêu dùng rẻ nhưng xuất khẩu không cạnh tranh. Nền kinh tế cũng phụ thuộc nguy hiểm vào nhập khẩu khí đốt tự nhiên từ Nga, chiếm khoảng 40% sản lượng điện của Ukraine. Ngoài ra, Chính phủ Ukraine “bao cấp” khoảng 80% chi phí nhập khẩu khí đốt của Nga - phần còn lại do người tiêu dùng và các doanh nghiêp trả.

Kết quả, nhà nước Ukraine nợ chồng chất với khoản nợ tương đương 40% GDP. Tỷ lệ này không lớn so với một số nước khác (ví dụ như Hy Lạp với mức nợ trên 150% GDP), nhưng Ukraine và hầu hết các thị trường mới nổi không thể tồn tại như vậy.

Suốt thập niên 1990 và đầu những năm 2000, nhu cầu quốc tế đối với ngũ cốc và thép của Ukraine đã giúp nước này tồn tại. Tuy nhiên, cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008 xảy ra khiến nguồn thu nhập này giảm mạnh. Thay vì phải điều chỉnh chi tiêu, chính phủ Ukraine “ve vãn” Nga và phương Tây để tìm kiếm khoản bù đắp cho sự thâm hụt tài chính.

Với sự hỗ trợ của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Kiev đã thiết lập chương trình cải cách giai đoạn 2008 - 2010 nhằm củng cố cơ sở tài chính đất nước. Tuy nhiên, cả hai khoản vay IMF đều bị đình lại khi Ukraine không thực hiện cam kết về cải cách.

Các cuộc đàm phán gia nhập Liên minh châu Âu (EU) cũng bị ngừng trệ. Kiev quay sang Moscow để được giúp đỡ. Nga đồng ý hỗ trợ 15 tỷ USD cùng với việc giảm giá khí đốt tự nhiên trị giá 7 tỷ USD. Nhưng tất cả đã tiêu tan khi cuộc đảo chính Euromaidan nổ ra và buộc Tổng thống Yanukovych phải chạy trốn.

Kiev cần “hà hơi thổi ngạt” gấp

Ukraine hiện tồn tại nhờ vào các khoản vay. Trong khi đó, khoản nợ phải trả trong vòng hai năm tới lên tới 20 tỷ USD. Chưa kể các nhu cầu tài chính khác nhưng bi kịch hơn là không ai tin tưởng các con số của chính quyền Kiev kể cả Mỹ hay EU hay IMF.

Trong mọi trường hợp, một cuộc khủng hoảng đã kéo dài hai thập kỷ không thể giải quyết được thông qua chương trình cải cách do IMF hỗ trợ trong vòng 18-36 tháng. Đối với sự trợ giúp của Mỹ và châu Âu, Chính phủ Ukraine non trẻ cũng không thể thực hiện các biện pháp kinh tế hiệu quả trong thời gian tới. Thực tế, Chính phủ Ukraine đã bắt đầu cắt giảm lương hưu và chi tiêu xã hội theo yêu cầu của phương Tây. Điều này không giúp củng cố chính quyền tạm thời mà là công thức thất bại trước cuộc bầu cử vào tháng Năm tới.

Ukraine cần thời gian để cải cách nền kinh tế và tạo ra đường hướng phát triển bền vững. Vì vậy, phương Tây nên đưa ra những trợ giúp thực tế hơn.

Trước hết, Mỹ và EU cần chuyển sớm gói viện trợ với con số lớn hơn. Đảm bảo cho vay 1 tỷ USD của Mỹ là quá ít ỏi so với nhu cầu tài chính của Ukraine. Trong năm nay, châu Âu cũng chỉ giải ngân khoảng 1,6 tỷ USD trong tổng gói trợ giúp 11 tỷ USD, sau đó còn phụ thuộc vào thỏa thuận cải cách rộng rãi của Ukraine và thỏa thuận với IMF. Để cứu vãn hiệu quả nền kinh tế, Ukraine cần được trợ giúp 20 tỷ USD trong vòng hai năm tới, trong đó 7-10 tỷ USD trợ giúp khẩn cấp.

Thứ hai, phương Tây phải đảm bảo rằng các gói cho vay của IMF ít điều kiện đi kèm và giải ngân nhanh hơn. Chính phủ Ukraine đã yêu cầu IMF cho vay 15 tỷ USD nhưng khả năng chỉ vay được 1 tỷ USD ngay lập tức, phần còn lại có thể nhận trong vòng 3 năm nếu Kiev đồng ý với các điều kiện cực kỳ ngặt nghèo kèm theo.

Thứ ba, phương Tây cần phải đơn phương và ngay lập tức mở cửa thị trường bằng cách bỏ hàng rào thuế quan cho hàng hóa Ukraine.

Trừng phạt Nga - Không để làm gì

Cô lập ngoại giao, đóng băng tài sản và cấm đi lại có thể là các biện pháp phù hợp nhưng không tác động nhiều đến Nga. Biện pháp trừng phạt kinh tế - tài chính cũng không mấy hiệu nghiệm bởi tất cả chỉ nhằm một mục đích... “xả ấm ức” của Mỹ và phương Tây. Trao đổi thương mại hàng năm của Nga với châu Âu hiện trị giá 100 tỷ USD. Nga đáp ứng 1/3 nhu cầu khí đốt tự nhiên của châu Âu. Xuất khẩu dịch vụ lớn nhất của Ukraine chính là hệ thống vận chuyển khí đốt trị giá 3 tỷ USD từ Nga. Châu Âu cần Nga và Tổng thống Vladimir Putin biết điều đó.

Tương tự như vậy, giả thuyết về Mỹ sử dụng nguồn khí đốt đá phiến dồi dào hoặc mở cửa kho dự trữ dầu chiến lược (SPR) để làm giảm giá năng lượng toàn cầu và gây tổn thất cho xuất khẩu năng lượng của Nga là điều không tưởng. Mỹ có thể phải mất hàng năm nữa trước khi đạt được cơ sở hạ tầng cần thiết để xuất khẩu khí đốt thặng dư. Hơn nữa, mở cửa SPR chỉ tác động đến Nga khi Tổ chức các nước xuất khẩu dầu mỏ (OPEC) hoặc chí ít là Arab Saudi cũng kiểm soát sản xuất dầu mỏ.

Ngoài ra, giúp đỡ Ukraine về mặt ngoại giao dễ hơn xử phạt Nga. Ví dụ, Mỹ và châu Âu có đủ quyền biểu quyết trong Hội đồng điều hành IMF phê duyệt cho Ukraine vay một khoản tiền lớn và ít điều kiện ràng buộc.

Tóm lại, Ukraine cần được hỗ trợ giải quyết vấn đề kinh tế và Kiev không bị kích động chao đảo giữa Đông và Tây. Làm thế nào để Ukraine thay vì là điểm nóng trở thành cầu nối giữa Đông và Tây, câu trả lời là Kiev cần nhận được tiền trợ giúp thực sự.