ASEAN và bàn cờ châu Á – Thái Bình Dương

Trong khi giới phân tích và học giả vẫn đang tranh luận về mối quan hệ giữa Mỹ và cường quốc đang lên Trung Quốc, các quốc gia Đông Nam Á (tập hợp thành ASEAN) đã hiểu rằng mối quan hệ Mỹ - Trung cuối cùng sẽ ảnh hưởng trực tiếp tới họ. Vì vậy, ASEAN không muốn chờ đợi một cách thụ động mà chủ động gắn bó với Mỹ, Trung Quốc và các nước khác để hình thành nên trật tự trong khu vực.

ASEAN đang tham gia tích cực vào việc hình thành trật tự mới ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Trung Quốc tìm kiếm một kiểu quan hệ mới giữa các cường quốc với Mỹ để “Người khổng lồ châu Á” có thể đạt được vị thế gần ngang bằng với Mỹ trong bàn cờ quốc tế. Bắc Kinh cũng muốn Washington đảm bảo rằng chính sách của Mỹ cũng sẽ tính tới những lợi ích của Trung Quốc. Điều đó có nghĩa, Trung Quốc muốn giành vị thế thống trị ở khu vực Đông Bắc Á và Đông Nam Á còn Mỹ sẽ vẫn duy trì vị thế tối cao ở nửa bán cầu Tây.

Vì thế Trung Quốc đã có những hành động như thách thức quyền kiểm soát của Nhật Bản đối với quần đảo Senkaku/Điếu Ngư trên biển Hoa Đông bằng cách thường xuyên điều tàu hải giám tới quanh quần đảo này, chiếm bãi cạn Scarborough trên Biển Đông từ Philippines và đang tìm cách chiếm Bãi Cỏ Mây ((thuộc quần đảo Trường Sa của Việt Nam). Những vụ việc trên cho thấy Trung Quốc sẵn sàng làm mọi điều để bảo vệ cái mà nước này coi là chủ quyền lãnh thổ của mình.

Nhìn chung Đông Nam Á vẫn có mối quan hệ hòa bình và có lợi với Trung Quốc. Trên thực tế, ASEAN và Trung Quốc vẫn đang duy trì “mối quan hệ đối tác chiến lược” kể từ năm 2003 và hai bên hợp tác với nhau trên rất nhiều lĩnh vực. Trước đó vào năm 2002, ASEAN và Trung Quốc kí kết Tuyên bố ứng xử giữa các bên trên Biển Đông.

Do đặc điểm về địa lý, các quốc gia thành viên ASEAN không có sự lựa chọn nào khác ngoài việc tìm cách “sống chung” với Trung Quốc. Vì vậy ASEAN đã tìm cách khuyến khích Trung Quốc đóng một vai trò tích cực trong các thế chế của khu vực để giúp nước này “thích nghi” với những thông lệ vẫn được chấp nhận.

Tuy nhiên, sau khi thay thế Nhật Bản để trở thành nền kinh tế lớn thứ hai thế giới, Trung Quốc ngày càng muốn được “nể trọng” với tự cách một cường quốc. Trong khi Trung Quốc có thể cho rằng nước này hiển nhiên sẽ thống trị khu vực Đông Nam Á, lẽ tự nhiên phần lớn các quốc gia trong khu vực sẽ muốn duy trì sự tự chủ. Điều đó không có nghĩa là các nước Đông Nam Á sẽ trực tiếp phản đối Trung Quốc mà trên thực tế các nước này đã chuẩn bị sẵn sàng để nhượng bộ  một số điểm không ảnh hưởng tới lợi ích quốc gia của mình.

Nhiều nước thành viên ASEAN “nể” Trung Quốc về sự giàu có và năng động của nước này. Tuy vậy, nể trọng không có nghĩa là khuất phục. Các quốc gia Đông Nam Á không muốn “đặt cược” hoàn toàn vào thiện chí của Bắc Kinh vì thế các nước này sẽ cân bằng mối quan hệ với Trung Quốc bằng cách gắn bó với các cường quốc khác bên ngoài thông qua ASEAN và các mối quan hệ song phương càng nhiều càng tốt..

Theo đó, các nước Đông Nam Á đang ngày càng “chào đón” Mỹ. Có 3 lí do quan trọng dẫn tới điều này: Mỹ tôn trọng dự do đi lại trên biển, Mỹ đóng vai trò chăn chặn các cường quốc khác thống lĩnh các nước nhỏ trong khu vực và Mỹ không có tham vọng về chủ quyền trong khu vực Đông Nam Á.

Ngoài ra, sự minh bạch trong quá trình ra chính sách của Mỹ cũng giúp các nước Đông Nam Á dự đoán trước được phản ứng của Mỹ mỗi khi các nước này có chính sách ngoại giao gì mới. Nhiều quốc gia ASEAN chào đón chiến lược “tái cân bằng” của Mỹ vì điều đó vừa khẳng định tầm quan trọng của khu vực, vừa thể hiện cam kết của Mỹ “dấn thân” vào khu vực châu Á – Thái Bình Dương rộng lớn hơn.

Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Chuck Hagel tại Hội nghị các bộ trưởng Quốc phòng ASEAN+ diễn ra ở Brunei ngày 29/8/2013.

Dù vậy, ASEAN với tư cách là một hiệp hội thống nhất không muốn rơi vào tình thế buộc phải lựa chọn giữa Bắc Kinh và Washington.

Thứ nhất, ASEAN vẫn luôn tìm cách giữ vị thế là “địa bàn” trung lập và đáng tin cậy để các cường quốc có thể tiến tới đối thoại thông qua các diễn đàn như Diễn đàn khu vực ASEAN, Hội nghị các Bộ trưởng quốc phòng ASEAN + và nhiều cơ chế ASEAN + khác.

Thứ hai, các nước Đông Nam Á vẫn luôn lo ngại rằng Mỹ sẽ không thể giữ cam kết với khu vực nếu xảy ra một cuộc khủng hoảng mới, đặc biệt là ở khu vực Trung Đông. Do đó, có thể hiểu tại sao ASEAN vẫn tỏ ra thận trọng trong các cuộc tranh chấp chủ quyền trên Biển Đông mặc dù Trung Quốc ngày càng tỏ ra “hung hăng” trên vùng biển này.   

Tuy vậy, ASEAN cũng tìm cách để lôi kéo Bắc Kinh vào bàn thương lượng về Bộ qui tắc ứng xử trên biển (COC). Mặc dù các nhà lãnh đạo Trung Quốc tuyên bố sẽ không vội vàng về vấn đề COC, các nước ASEAN vẫn nỗ lực đưa Bắc Kinh vào tiến trình này.

Với Brunei là quốc gia chủ tịch, các nước thành viên ASEAN đã nhất trí cần hợp tác để COC trở thành hiện thực. Singapore cũng liên tục kêu gọi các nước kí kết Bộ qui tắc ứng xử và đề cập vấn đề này tới nhiều nhà lãnh đạo Trung Quốc tới thăm nước này. Indonesia mong muốn đảm bảo sự đồng thuận của ASEAN về COC và đã tìm cách là “trung gian hòa giải” để tránh sự chia rẽ trong nội bộ khối.

Các quốc gia thành viên mong muốn ASEAN vẫn là “trụ cột” của khu vực. Để đạt được điều đó, khối phải tiếp tục ứng xử khéo léo trong mối quan hệ giữa Mỹ và Trung Quốc, đồng thời gắn bó với các cường quốc khác như Nhật Bản, Nga và Ấn Độ, nhằm đảm bảo rằng ASEAN có tiếng nói trong việc xây dựng hướng đi cho khu vực.