Thu giá hay là trò chơi “chặt đôi câu thơ”?

Câu chuyện BOT đường bộ đã lại nóng lên trong những ngày qua, khi một số trạm thu tiền sử dụng công trình BOT loại bỏ chữ “phí” trên các biển hiệu thành “trạm thu giá”. Sự bức xúc của câu chuyện “BOT đặt sai chỗ” được dịp bùng nổ nhưng lần này các mũi dùi dành cho câu chữ nhiều hơn. Đa số không bàn nhiều đến vị trí đặt trạm thu tiền, giá tiền, hay chính việc lựa chọn tuyến đường nào và doanh nghiệp nào được đầu tư. Những chỉ trích nặng nề được hướng vào ngành giao thông như một sự cẩu thả, và không hiếm các ý kiến cho rằng ngành này cố ý gây nhầm lẫn.

Trạm thu giá BOT Bến Lức (Ảnh minh họa)

Thực ra, không hề có cơ quan nhà nước nào sử dụng từ “thu giá” hết, dù ai đó có thể đã nói tắt như vậy trên truyền thông. “Thu giá” chỉ xuất hiện trên một vài biển hiệu của các trạm thu “giá dịch vụ” của mình. Nhất quán về câu chữ và cách hiểu, “thu giá dịch vụ” được ngành giao thông, các ủy ban nhân dân địa phương và Thủ tướng Chính phủ trình bày trong các văn bản điều hành chính thức từ khá lâu.

“Thu giá dịch vụ”, đây là một khái niệm gồm động từ “thu” và danh từ “giá dịch vụ”. Điều dễ hiểu là, dịch vụ nào cũng có giá, người sử dụng phải trả tiền và việc thu tiền ấy của họ, có thể đơn giản gọi là “thu tiền sử dụng dịch vụ” hoặc “thu giá dịch vụ”. Khái niệm này, hiện nay không chỉ được ngành giao thông sử dụng, mà còn nhiều ngành, lĩnh vực khác như môi trường, thủy lợi, bảo vệ thực vật, y tế, quản lý chợ, chứng khoán…

Theo quan niệm truyền thống của luật học, phí là các khoản thu vào ngân sách nhà nước, do người sử dụng dịch vụ công trả, nhằm bù đắp một phần hoặc toàn bộ chi phí và mang tính phục vụ khi được cơ quan nhà nước, đơn vị sự nghiệp công lập và tổ chức được cơ quan nhà nước có thẩm quyền giao cung cấp dịch vụ công. Bởi vậy, những việc thu của các doanh nghiệp, mang tính chất kinh doanh, không mang bản chất của phí.

Trước khi Luật phí và lệ phí số 97/2015/QH13 được ban hành, có tới 17 dịch vụ thu tiền sử dụng với tên gọi là “phí”, trong đó có “phí sử dụng đường bộ”, thủy lợi phí, phí trông giữ xe… Tuy nhiên, 17 loại phí này được Luật Phí và Lệ phí 2015 chuyển sang “giá dịch vụ” do nhà nước định giá (Theo Phụ lục 2 ban hành theo đạo luật này).

Những biển hiệu “trạm thu giá” của các doanh nghiệp, hiển nhiên, không thể hiểu theo nghĩa nào khác ngoài nghĩa nơi “thu giá dịch vụ” sử dụng công trình BOT. Dường như, dư luận đã quá khắt khe với những tấm biển mà không quan tâm tới bản chất của nó và bỏ qua quy định của pháp luật để võ đoán về một “ý định không đàng hoàng” của cơ quan quản lý giao thông.

Những tranh cãi về chữ nghĩa lại ầm ĩ, không chỉ trên mạng xã hội mà trên cả nghị trường, với đủ các sắc màu từ nôm na đến bác học. Một đại biểu quốc hội hùng hồn tuyên bố “không thể là thu giá được”. Mặc dù, Bộ Giao thông vận tải không hề có văn bản nào ghi “thu giá”. Điều thú vị là, có vẻ chính đại biểu đó từng bấm nút thông qua Luật Phí, Lệ phí 2015 với Phụ lục 2 đính kèm, minh định 17 loại phí chuyển sang “giá dịch vụ”.

Theo mục 5, không có chuyện thu “phí dịch vụ” đối với việc sử dụng đường bộ nữa, mà sẽ phải là thu “giá dịch vụ”. Như vậy, các doanh nghiệp BOT không được phép dùng “trạm thu phí” đối với các công trình đường bộ được đầu tư theo hình thức BOT nữa. Nó phải là những “trạm thu giá dịch vụ”.

Phụ lục số 02 của LuậtLuật Phí và Lệ phí 2015 đã quy định việc thu tiền sử dụng dịch vụ đường bộ của các dự án đầu tư xây dựng đường bộ để kinh doanh sẽ được chuyển sang tên gọi mới là "Giá dịch vụ".

Câu chuyện về bình phẩm câu chữ không xét đến ngữ cảnh, thực ra, không mới. Còn nhớ năm nào, khi chúng ta bàn thảo luật thuế giá trị gia tăng, có đại biểu cực lực phản đối không dùng “giá trị gia tăng”, vì nó Hán Việt quá, phải dùng “giá trị tăng thêm”. Trong khi, những nội dung quan trọng nhất và đầy rủi ro của sắc thuế này như thuế suất, khấu trừ đầu vào, miễn thuế hay hoàn thuế, lại không được vị đại biểu khả kính đó đề cập. Điều đó thách thức chuyên môn, bản lĩnh của người phê phán, và nó có thể đã làm khó cho rất nhiều người.

Từ ngữ, hiển nhiên rất quan trọng. Mặc dù nó có thể còn dài dòng, thô kệch, nhưng nó gói ghém một cách hiểu, với yêu cầu nhất quán về nội hàm và độ nông sâu, rộng hẹp của các lớp đối tượng thuộc ngoại diên của khái niệm mà nó mô tả. Một khái niệm pháp lý phải được hiểu theo cách nó được ban hành, từ mục đích đến từ ngữ thể hiện, không phải theo cách nhìn “tình cờ” của một bên thứ ba. Việc cắt xén và gán ghép cho nó những nội hàm mới, về bản chất, hoàn toàn xa lạ với nguyên tắc pháp quyền.

Đó, có thể là việc quá dễ dãi trong phê phán. Đó cũng có thể là thói quen không tiếp cận nguồn chính thống các quy định của pháp luật. Nhưng đó cũng có thể là thú chơi lâu đời với chính con chữ, từ vẽ vời thư pháp, tới lựa chọn “thôi – sao” và rồi “chặt đôi câu thơ” của các thi nhân xa rời thực tế.